+48 736-84-84-44

Karol Gustaw Małłek –  wierny Mazurom

utworzone przez

Działacz społeczny, nauczyciel, kurator, pisarz, publicysta, żołnierz, literat, regionalista, folklorysta, pamiętnikarz, starosta, prezes.

 Karol Małłek, nazywany ,,Królem Mazurów” oraz ,,Ostatnim Mazurem”, urodził się 18 marca 1898 roku w Brodowie koło Działdowa. Jego rodzicami byli Wilhelm Małłek i Henryka Augusta z Mareńskich, właściciele średniej powierzchni gospodarstwa rolnego w Brodowie. Karol miał sześciu braci i trzy siostry. Jego najmłodszy brat Robert zginął w 1939 r. z rąk Niemców w lesie w Komornikach.

W 1912 roku Karol ukończył szkołę powszechną w rodzinnej wsi. Pięć lat później został wcielony do armii pruskiej, gdzie służył w 79. Pułku Artylerii Polowej w Ostródzie, której szeregi zasilał początkowo w kawalerii, a następnie artylerii. Walczył na froncie zachodnim w okolicach Verdun, stąd też jego późniejsze wspomnienia zebrane w książce ,,Z Mazur do Verdun”.

Od 1920 r., jako działacz plebiscytowy, Małłek opowiadał się za przyłączeniem Mazur do Polski. Prowadził więc związaną z tym nurtem działalność oświatową i narodową wśród Mazurów.

Także po II wojnie światowej współtworzył życie kulturalne i edukacyjne na Warmii i Mazurach.

            W 1920 roku za namową Karola Wróbla (również regionalisty, folklorysty i etnografa) zgłosił się na kurs nauczycielski w Działdowie. Po jego ukończeniu, w latach 1921-1923 uczył w Purgałkach, Płośnicy i Działdowie. Jednocześnie dokształcając się, ukończył Seminarium Nauczycielskie w Toruniu. Od 1925 r. do 1933 r. pracował najpierw jako nauczyciel w Purgałkach, Płośnicy i Działdowie, a następnie już jako kierownik w szkołach: w Nowej Wsi, Kisinach i od 1937 r. aż do wybuchu II wojny światowej w Pierławce.

Po wkroczeniu Niemców był poszukiwany przez Gestapo. Ukrywał się pod Warszawą, (prawdopodobnie w okolicach Mińska Mazowieckiego i Otwocka) pod fałszywym nazwiskiem Jan Michał Skoryna. W ciągu pierwszych dwóch lat okupacji, dla niepoznaki, by nie wzbudzać podejrzeń władz okupacyjnych, pracował jako robotnik fizyczny w Warszawie, choć nawet tam w obliczu groźby aresztowania, nie zaprzestał prowadzenia działalności konspiracyjnej, nadal aktywnie działając w tajnych organizacjach. W 1943 roku z pomocą Małłka został reaktywowany Związek Mazurów, a także zorganizowano tajny mazurski Instytut Badawczy w Radości pod Warszawą. Karol był równocześnie członkiem Komisji Oświaty dla Prus Wschodnich w Tajnej Organizacji Nauczycielskiej. W latach 1945-1950 i 1957-1960 był również kierownikiem Mazurskiego Uniwersytetu Ludowego w  Rudziskach Pasymskich. 

            W 1925 r. Karol ożenił się z Wilhelminą Piechą, z którą miał trzech synów. Najstarszy Ryszard (ur.1926) został księdzem ewangelickim, średni Leopold (ur.1927) nauczycielem, a najmłodszy Janusz (ur.1937) profesorem Wydziału Nauk Historycznych na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu.

Od 1969 r. ojciec pomieszkiwał u tego ostatniego od jesieni do wiosny, opuszczając na ten czas dom w Krutyni, który stanowił zawsze oazę spokoju. Mieszkał w nim ze swoją rodziną, nie stroniąc od pracy fizycznej, koniecznej wówczas do jej utrzymania.

Swoje wspomnienia spisał w zbiorze bajkowych baśni ,,Opowieści znad mazurskiego Gangesu” (1964). Książka ta łączy poczucie humoru autora z wyrazem jego świadomości współuczestniczenia w przeżyciu tragedii Mazurów, grupy etnicznej ukształtowanej przez wieki i tracącej wciąż poczucie wspólnoty. Widział z bliska, jak ulega ona całkowitemu rozproszeniu. Nad spisanymi przez niego wspomnieniami dostrzec można, jak przemyka ten cień. Małłek uznawał wszystko co mazurskie za swoje własne. Wyrastał w duchu mazurskim, znał wiele mazurskich pieśni, przysłów i zwyczajów. Stąd też jego publikacje: „Polskie są Mazury” (1957), ,,Wesele mazurskie” (1964), „Plon, czyli dożynki na Mazurach” (1966), „Interludium mazurskie” (1968), „Z Mazur do podziemia” (1970), „Jutrznia mazurska na gody i inne widowiska” (1980). Wspólnie z Arno Kantem opracował również „Mazurski regionalny śpiewnik” (1947). W swojej książce „Z Mazur do Verdun” (1967) Małłek wspomina okres dzieciństwa, młodości oraz służbę w wojsku pruskim pod koniec I wojny światowej.

            W 1956 r. Karol Małłek zostaje członkiem Związku Literatów Polskich. W tym samym roku otrzymuje nagrodę literacką Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Olsztynie.

W pierwszych miesiącach 1945 r. Małłek pełnił funkcję starosty powiatowego w Działdowie, a co ciekawe –  w tym samym czasie – również jego brat Edward pełnił podobną funkcję starosty w Nidzicy, obaj niestety na krótko.

W latach 1945–1948 Małłek pełnił także funkcję prezesa Instytutu Mazurskiego w Olsztynie.

Od 1950 był pracownikiem Kuratorium Olsztyńskiego Okręgu Szkolnego, skąd przeszedł na emeryturę.

Swoje artykuły, felietony, poezję, prace dotyczące folkloru i regionu publikował także w prasie m. in. w ,,Gazecie Mazurskiej” oraz ,,Kalendarzu dla Mazurów”.

Znamiennym jest, że w każdym tytule występuje u Małłka mazurskość! Jego wielkim marzeniem i przesłaniem jest to, aby ludzie mieszkający na terenach Mazur nie zapomnieli o historii. Aby świat mazurski nie został zepchnięty w niebyt! 

Karol Małłek zmarł w Krutyni 28.08.1969. Został pochowany w Olsztynie.

Po śmierci jego imieniem nazwano m.in. szkoły w Krutyni i Narzymiu, ulice w Działdowie, Olsztynie i Ostródzie oraz żółty szlak turystyczny z Krutyni do leśniczówki Pranie. W 1988 roku w Brodowie odsłonięto jego pomnik.

Zainteresowania i tradycje regionalistyczne ojca kultywuje syn – prof. Janusz Małłek, między innymi poprzez wydaną w 2020 r. książkę ,,Zanik ludu mazurskiego”.

Przejdź do treści