Żydowscy mieszkańcy Przedborza
Ślady osadnictwa na terenie dzisiejszego Przedborza należą do kultury łużyckiej okresu halsztackiego, czyli z 650-400 r.p.n.e. Pierwsza udokumentowana wzmianka o Żerkowie pochodzi z 30 listopada 1257 r. Miejscowość pojawiła się w dokumencie, w którym wskazano, że książę Bolesław Pobożny nadał Jankowi Wojciechowiczowi z rodu Zarembów kilka miejscowości, w tym Zirchovo[1]. Należy podkreślić, że na terenie dzisiejszego Żerkowa miał istnieć gród kasztelański, który spłonął w pożarze z 1382 r. Przez następnych kilkaset lat tereny dzisiejszego Żerkowa często zmieniały właścicieli. Około roku 1372 r. dziedzicem miejscowości miał być Wawrzyniec Zaręba, który był kasztelanem poznańskim i ostrowskim. Po drugim rozbiorze Rzeczpospolitej Obojga Narodów Żerków znalazł się pod kontrolą Prus.
Żydzi w Żerkowie pojawili się najprawdopodobniej w połowie XIII w. Wówczas przedstawiciele społeczności żydowskiej zbudowali m.in. cmentarz i bóżnicę, która spłonęła podczas pożaru w sierpniu 1382 r. Za czasów panowania Władysława Jagiełły na jej zgliszczach żerkowscy Żydzi zbudowali nową. Ta z kolei spłonęła w kolejnym pożarze, który miał miejsce pod koniec pierwszej połowy sierpnia 1861 r.
W średniowieczu Żydzi w Żerkowie zajmowali się handlem, płacąc kasztelanom podatki, posiadali też własną szkołę[2]. Można przypuszczać że w wyniku wojen, które prowadziła Rzeczpospolita Obojga Narodów, liczba mieszkańców Żerkowa, w tym również tych pochodzenia żydowskiego, zmniejszyła się. W 1676 r. w miejscowości znajdowało się 6. wyznawców judaizmu, którzy płacili podatki. W następnych dziesięcioleciach liczba żydowskich mieszkańców miejscowości zwiększyła się jednak. Świadczy o tym to, że w 1765 r. Żydzi w Żerkowie płacili 152 złote, jako podatek pogłówny[3]. Do rozbiorów państwa polsko-litewskiego część Żydów w Żerkowie się spolonizowała. Dotyczyło to rodzin o nazwiskach: Rączka, Poznański, Czerwonka oraz Kwilecki. Po rozbiorach niektórzy żerkowscy Żydzi ulegli germanizacji.
Po rozbiorach państwa polsko-litewskiego niektórzy spolonizowani Żydzi zajmowali się rolnictwem, a zgermanizowani przemysłem i handlem. Żydzi w Żerkowie handlowali: alkoholem, drewnem, szkłem, żelazem, suknem oraz płótnem. Niektórzy byli furmanami i podróżowali na trasach do Poznania, Śremu oraz Wrocławia. Część wyznawców judaizmów była czapnikami, rzeźnikami, szklarzami oraz sprzedawała naczynia porcelanowe i szklane.
Warto przyjrzeć się liczbie Żydów mieszkających w Żerkowie. Od końca XVIII w. do pierwszych lat XX w. sytuacja wyglądała następująco:
– w 1793 r. było to 105 osób,
– w 1823 r. – 298
– 1840 r. – 433
– 1849 – 491, był to rok z najwyższą liczbą Żydów mieszkających w Żerkowie
– 1855 – 336
– 1858 – 363
– 1885 – 245
– 1895 – 171
– 1900 – 129.
W pierwszych latach XX w. nastąpił niewielki i chwilowy wzrost żydowskiej populacji w Żerkowie, która w 1905 r. wynosiła 192 osoby. W 1908 r. liczba ta wynosiła tylko 121 osób na 1631 mieszkańców. Pięć lat później (1913) wyznawców judaizmu w Żerkowie było 69[4]. Spadek liczby żydowskich obywateli Żerkowa był spowodowany m.in. niskim przyrostem naturalnym Żydów oraz postępującą asymilacją wyznawców judaizmu do kultury niemieckiej. Ważnym powodem ubytku Żydów w Wielkopolsce była emigracja Żydów z tej części państwa niemieckiego m.in. do Francji oraz Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej[5].
Jakob Steinhardt – dzieciństwo i działalność artystyczna do 1914 r.
Jakob Steinhardt urodził się 23 maja 1887 r. w Żerkowie[6]. Był najstarszym z czwórki dzieci małżeństwa Josefa (Josepha) i Therese z domu Posener. Rodzice Jakoba zajmowali się kupiectwem i mieszkali w domu na rogu ulicy Jarocińskiej i Kościelnej. Rodzina Jakoba, która nosiła nazwisko Schmuhl (Schmul) przeniosła się do Żerkowa z Gąsawy. Joseph i Therese prowadzili niewielką pasmanterię. Tak jak zostało wspomniane, doczekali się czwórki dzieci:
– Jakoba, który otrzymał dwa imiona – Heimann Jakob, tj. bohatera niniejszego artykułu;
– córki Johanny (Herthey), która urodziła się 2 maja 1888 r.;
– syna Fritza, który przyszedł na świat 18 grudnia 1890 r. i był niepełnosprawny umysłowo;
– oraz najmłodszej Selmy, która urodziła się 8 lipca 1895 r.
Na początku kwietnia 1889 r. rodzina Schmulów podjęła starania na rzecz zmiany nazwiska. Argumentowali to tym, że dotychczasowe nazwisko było obiektem niewybrednych żartów/wyzwisk, co miało przeszkadzać w prowadzeniu interesów.
Dnia 3 sierpnia 1891 r., w Akcie Prezydenta Królewskiej Rejencji w Poznaniu, rodzina Schmulów uzyskała zgodę na zmianę nazwiska na – Steinhardt; co oznacza twardy kamień[7].
Jakob już jako dziecko interesował się rysunkiem[8]. W wieku pięciu lat umiał podobno rysować sceny bitewne, a następnie portrety swoich najbliższych m.in. dziadka Wolfa, który miał być jego ulubionym członkiem rodziny.
W 1896 r. Jakob rozpoczął naukę w berlińskim gimnazjum. W celu rozwijania swoich zainteresowań odwiedzał muzea oraz oddawał się lekturze czasopism poświęconych sztuce. Artystyczna pasja Jakoba stała w kontrze do jego rodziców, którzy nie podzielali zamiłowania młodego człowieka do malarstwa.
W 1906 r. po skończeniu edukacji w Berlinie, Jakob powrócił do Żerkowa[9]. W tym czasie jego matka starała się zapewnić synowi w miarę spokojną przyszłość. W tym celu kontaktowała się z działającymi na terenie ówczesnych Prus Wschodnich kupcami. Jednym z nich był Arthur Kronthal (1859-1941), który pokazał kilka rysunków Jakoba, Ludwigowi Kaemmererowi (1862-1938).
Wykładał on historię sztuki w Akademii Królewskiej w Poznaniu i był dyrektorem Muzeum im. Cesarza Fryderyka w Poznaniu. Kaemmerer będąc zainteresowanym pracami Jakoba zaprosił go do Poznania. W 1906 r. Jakob dzięki pomocy wcześniej wymienionych osób uzyskał stypendium, które miało być przyznawane przez 8 lat. Dzięki tej pomocy finansowej mógł on w latach 1907-1909 studiować w znajdującym się w Berlinie Kunstgewerbe Museum (Muzeum Rzemiosła Artystycznego). Podczas studiów podjął naukę w malarskiej pracowni Lovisa Corintha, który był prekursorem ekspresjonizmu oraz w pracowni granicznej Hermanna Strucka. Praca naukowa w pracowni Corintha uświadomiła Jakobowi znaczenie koloru[10]. Z kolei pobyt w pracowni Strucka pogłębił u Jakoba zainteresowanie grafiką warsztatową, zwłaszcza w technice suchej igły, litografii oraz akwaforty. W tym czasie Jakob poznał Samuela Hirszenberga, Reginę Mundlak i Ludwiga Meidnera, który za sprawą rysowania/malowania dzieł pełnych wyrazu i dynamiki, został uznany za jednego z przedstawicieli ekspresjonizmu.
W 1911 r. Jakob odwiedził Włochy. Podczas wizyty przebywał w Rzymie oraz Florencji. Zaimponowało mu m.in. sakralne malarstwo Giotta. Po powrocie do stolicy II Rzeszy, wraz z wcześniej wspomnianym Meidnerem i Richardem Janthurem (1883-1956) założył w 1912 r. grupę Die Pathetiker (Patetycy). Grupa ta interesowała się malarstwem ekspresjonistycznym. Przedstawiciele Die Pathetiker uważali, że obraz powinien być wyrazem przeżyć i wewnętrznego bólu artysty. W swoich pracach inspirowali się sztuką gotycką oraz dziełami El Greco. Twórcy Die Pathetiker malowali sceny z życia rozwijających się miast, przez co znajdowali sposób na przedstawienie lęków, a jednocześnie także fascynacji ludzi mieszkających w metropoliach. Należy odnotować, że Jakob wraz z współpracownikami korzystał z tematyki biblijnej, przedstawiając wydarzenia związane z historią Kaina, potopem czy przejściem Żydów przez Morze Czerwone oraz proroków takich jak Jeremiasz[11].
W 1912 r. członkowie Die Pathetiker wydali tekę grafik, a w listopadzie tego samego roku zorganizowali wystawę w berlińskiej galerii Der Sturm, która była prowadzona przez Herwartha Waldena. Oceny wystawy nie były jednoznaczne, co przypominał Jakob: Ze strony krytyki spotkała nas jedna wielka drwina, ale młode pokolenie poetów zostało naszymi najbardziej zagorzałymi zwolennikami. Po raz pierwszy też sprzedaliśmy swoje prace[12].
Ekspozycja ta została następnie wystawiona w Hamburgu oraz Wrocławiu. W następnym roku Jakob namalował dwa obrazy: Miasto oraz Prorok.
Do 1914 r. w pracach Jakoba pojawiały się motywy związane z chrześcijaństwem oraz prześladowaniem Żydów. Na początku XX w. stworzył rysunki- Ukrzyżowanie oraz Pokłon pasterzy. Następnie wykonał drzeworyt – Głowa Chrystusa[13]. W 1913 i 1914 r. stworzył Piety, czyli wyobrażenie Maryi z martwym Chrystusem na kolanach. Można przypuszczać, że inspiracją do stworzenia przez Jakoba Piet było m.in. niesłuszne oskarżenie Menachema Mendela Bejlisa o dokonanie tzw. mordu rytualnego. Proces Bejlisa trwał od 1911 do 1913 r. i zakończył się jego uniewinnieniem. Dodatkowym impulsem dla artysty było zamordowanie Piotra Stołypina (1862-1911), który był m.in. przewodniczącym Rady Ministrów w carskiej Rosji. W obydwu Pietach Jakob zaakcentował semicką fizjonomię Jezusa Chrystusa i jego Matki. Dodatkowo Maryja została przedstawiona jako kobieta w starszym wieku, mająca twarz pełną zmarszczek i będąca pogrążoną w smutku/zadumie[14].
Jakob Steinhardt, a wielkie wydarzenia historyczne. Czas I wojny światowej i sytuacja wewnętrzna w Niemczech do 1933 r.
W 1914 r. po wybuchu I wojny światowej Steinhardt został powołany do armii niemieckiej. Służył na terenach dzisiejszej Polski i Litwy tj. ziem, będących w trakcie konfliktu światowego, pod okupacją niemiecką. Podczas służby na froncie Jakob był jednocześnie świadkiem niewyobrażalnych cierpień/trudów i obserwatorem sztetli, tradycyjnych żydowskich miasteczek. Nie bez znaczenia jest fakt, że podczas służby na froncie zetknął się z Żydami wschodnio-europejskimi. Najprawdopodobniej spotkał wówczas grupę sympatyków syjonizmu, co spowodowało, że podjął naukę języka hebrajskiego i zaczął zastanawiać się nad emigracją do Palestyny. W 1917 r. jego rysunki z czasów służby na froncie odniosły spory sukces w Berliner Secession. Koniec wojny zastał Jakoba na froncie, na terenie dzisiejszej Macedonii Północnej[15].
Po odbyciu służby wojskowej powrócił do Żerkowa, gdzie przez rok leczył się z powodu załamania nerwowego. W 1920 r. ostatecznie wyjechał do Berlina. Mimo wojennych okropności Jakob z szacunkiem wypowiadał się o osobach, które poznał podczas służby na froncie wschodnim:
Znowu stworzyłem rysunek o tym, co przeżyłem na Litwie. Codziennie myślę o Litwie i zagłębiam się w tym pięknym okresie, który tam spędziłem. (…) Sprawia mi radość, być znowu tam duchem, znowu przechodząc tymi starymi ulicami z tymi chwiejącymi się domami. Jestem znów u tych talmudystów…. Ponownie świętuję szabat, słucham ich pieśni, które mnie tak głęboko poruszają[16].
W wyniku przeżyć związanych z okropieństwami wojny Jakob skierował swoją uwagę w kierunku wykonywania drzeworytów. Ich tematyka ukazana w ekspresjonistycznej stylistyce, przedstawiała tradycyjny sposób życia Żydów. W wykonywaniu dzieł przesunął punkt ciężkości z jednostki na rodzinę/społeczeństwo. Jesienią 1919 r. wystawił grafiki i obrazy w gabinecie graficznym J. B. Neumanna. W 1921 r. wykonał drzeworyty do Haggadah Shel Pesach, które zostały przeznaczone dla wydawnictwa Ferdinanda Ostertaga[17].
W okresie powojennym Jakob wykonał też ilustracje książkowe m.in. do Hagady na święto Pesach i utworów Icchaka Lejba Pereca. Jego prace były wówczas wydawane przez Verlag fur judische Kunst und Kultur Fritz Gurlitt. Instytucja ta była kierowana przez Karla Schwarza.
Szczególne miejsce w twórczości Jakoba do pierwszej połowy lat 20. XX w. zajmowała pamięć o rodzinnym mieście. Wśród jego dzieł dotyczących Żerkowa można wymienić:
- Sucha igła- Żerków, droga w miasteczku, z 1911 r.
- Sucha igła- Żerków, Ul. Jarocińska, powstała w 1918 r.
- Drzeworyt z 1922 r. pt. Żerków[18].
Wartym uwagi jest fakt, że w pierwszych latach po zakończeniu I wojny światowej zaszły zmiany w życiu osobistym Jakoba. W 1922 r. ożenił się z Minni Gumpert, która przyszła na świat 23 kwietnia 1895 r. i była siostrą pisarza oraz lekarza Martina Gumperta.
30 października 1923 r. Jakobowi i Minni urodziła się ich jedyna córka – Josefa Bar On.
W połowie lat 20. XX w. Jakob powrócił do tematyki związanej z wielkomiejską sztuką, przez co nawiązywał do obecnego wówczas w sztuce niemieckiej nurtu Neue Sachlichkeit (Nowa rzeczywistość). W latach 20. XX w. stworzył też drzeworyty inspirowane ekspresjonizmem belgijskim oraz związanym z grupą Die Brucke.
Informacje o niektórych obrazach Jakoba zostały zamieszczone w katalogu związanym z wystawą sztuki przedstawicieli społeczności żydowskiej. Miała ona miejsce w Warszawie w kwietniu i maju 1922 r. W katalogu podano informacje, że Jakob był autorem dzieł o tytułach:
- Śmierć
- Pejzaż
- Melancholja
- Sowizdrzał
- Sen
- Modlący się żydzi
- Kawiarnia
- Stary żyd
- Pogrom
- Kain
- Portret p. G. F.
- Staruszka
- Jeremiasz
- Prorok[19]/[20].
Wiadomości o wystawie zostały zamieszczone w gazecie Nasz Kurjer[21]. Odnotowany został fakt obecności na niej prac m.in. Steinhardta, Meidnera oraz Henryka Gotlieba. W numerze Naszego Kurjera z drugiej połowy kwietnia 1922 r. Jerzy Centnerszwer opublikował notatkę poświęconą wystawie, w której to część wzmianek dotyczyła właśnie dzieł Jakoba:
Prace Steinhardta są drobniejsze groteskowe. Trzeba się w nie dobrze wpatrzyć. Technika bardziej intelektualna, linja bardziej sucha. Rzeczy te posiadają głęboki wyraz, wykończenie cyzelarskie, ale są mniej żywe od grafiki Meidnera. Steinhardt szuka w człowieku momentu, Meidner – syntezy[22].
Na początku lat 30. XX w. w sprzeciwie wobec rozwoju sił hitlerowskich w Niemczech, Jakob ponownie skoncentrował się na wątkach biblijnych. Na skutek narastających akcji antysemickich ze strony niemieckich faszystów, w 1933 r. wyemigrował wraz z żoną i córką do Palestyny[23]. Jednym z bezpośrednich powodów wyjazdu było zdarzenie z pierwszych miesięcy 1933 r. Wówczas funkcjonariusze Oddziałów Szturmowych NSDAP (SA) zdemolowali dom Jakoba. Powodem było podejrzenie, że w jego mieszkaniu miał znajdować się nadajnik radiowy. Artyście nic się nie stało, uratował go sąsiad, który jednocześnie był członkiem partii faszystowskiej. Można przypuszczać, że innym powodem opisanego wydarzenia było oskarżenie Jakoba o sympatie komunistyczne. Łączenie osób pochodzenia żydowskiego z komunizmem było stałym elementem propagandy środowisk nacjonalistycznych i faszystowskich[24].
W Palestynie i w państwie żydowskim
W nowej ojczyźnie Jakob skupił się na malarstwie i drzeworycie, przy jednoczesnej rezygnacji z innych technik graficznych. Był szczęśliwy, że znalazł się w pradawnej ojczyźnie Żydów: Jestem przepojony tymi niezliczonymi wrażeniami, jakie odebrałem w Palestynie i ciągle odbieram, a moim największym marzeniem jest to, bym mógł kontynuować swoją pracę jeszcze przez długi czas i bez zmartwień[25].
Po krótkim pobycie w Tel-Awiwie w 1934 r. osiedlił się w Jerozolimie, gdzie otworzył własną szkołę artystyczną o nazwie The Studio, w której uczył do 1949 r. Podczas pierwszych lat pobytu w Palestynie Jakob musiał zmierzyć się z trudnościami finansowymi. Dopiero w 1954 r. kupił mały dom w miejscowości Naharija, znajdującej się na północy kraju. W kontekście spraw zawodowych należy zaznaczyć, że od 1949 r. pracował w Szkole Sztuk Pięknych Bezalel (Becalel) w Jerozolimie. Początkowo był kierownikiem wydziału grafik, a w latach 1953-1957 jej dyrektorem.
Jakob malował m.in. sceny z życia religijnych Żydów, mieszkających w jerozolimskim Starym Mieście; co stało w kontrze do innych artystów w Izraelu, którzy poświęcali prace tym Żydom, którzy działali na rzecz odbudowy państwa żydowskiego. Część prac poświęcał Żydom pochodzącym z krajów orientalnych oraz arabskim mieszkańcom Izraela. To ostatnie zagadnienie dotyczyło zwłaszcza drzeworytów – Wieś z minaretem, Wieś islamska oraz Odpoczywający Beduini[26]. Jakob poświęcając część prac izraelskim Arabom, chciał zamanifestować swoją nadzieję/chęć na normalizację relacji między Żydami a Arabami.
Warte podkreślenia jest to, że docierające do niego informacje o Holocauście[27] spowodowały, że część swoich prac poświęcił pracy syjonistów zmierzających do odbudowy państwa Izrael, członkom żydowskiego, antyfaszystowskiego ruchu oporu i ofiarom niemieckich prześladowań.
Wyrażając radość ze zwycięstwa nowopowstałego państwa żydowskiego z arabskimi sąsiadami (1948-1949) stworzył dzieło – Moses Praying during the Battle with Amalek[28]. Po wojnie 6-ciodniowej z czerwca 1967 r. Jakob nie podzielał euforii niektórych obywateli Izraela po odniesionym nad sąsiadami zwycięstwie.
W latach 50. XX w. Jakob tworzył drzeworyty nawiązujące tematyką do starotestamentowych wyobrażeń cierpień oraz pojednań: Racheli, Jakuba i Ezawa oraz do obecnego w połowie XX w. niepokoju co do przyszłości ludzkości (Trwoga, Monstrum).
W 1957 r. w barwnym drzeworycie stworzył swój Autoportret[29].
Podczas pobytu w Palestynie/Izraelu artysta nie zapominał o dziedzictwie żydowskim w krajach diaspory. W 1934 r. stworzył obraz olejny Tańczący Chasydzi, a w latach 60. XX w. drzeworyty, w których przewija się wątek tradycyjnych wschodnio-europejskich Żydów. Co ciekawe, działalność Jakoba nie ograniczała się tylko do obrazów. Będąc już mieszkańcem Izraela wystąpił w filmie pt. How to Make a Woodcut[30].
W 1961 r. Jakob po raz pierwszy od 1933 r. odwiedził Europę. Celem jego wizyty był Berlin, którego podział stał się symbolem zimnej wojny.
W 1965 r. został honorowym obywatelem Jerozolimy. Należy wspomnieć, że Jakob nie zapomniał o swoim rodzinnym mieście.
Uważam, że:
Żerków, małe, samotne miasteczko, położone blisko ówczesnej granicy rosyjskiej, jest moją ojczyzną. Miasteczko położone z dala od światowego zgiełku, w którym istnieją pozostałości żydowskiego życia, które już wtedy przemijało, poprzez asymilację poznańskich Żydów z niemiecką kulturą. (…) Na wschód od łańcucha pagórków, otoczone zewsząd młyńskimi wzniesieniami. Tu znajdowało się 120 domów, dwa kościoły i synagoga[31].
Na początku 1968 r. w Paedagogisch-Theologische Institut in Bad Godesberg miała miejsce 6-ciotygodniowa wystawa niektórych dzieł Jakoba.
Artysta zmarł 11 lutego 1968 r. w Nahariji i tam też został pochowany.
Wdowa po Jakobie odeszła 22 września 1977 r[32].
[1] E. Kostołowska, Śmiełów jako część dóbr żerkowskich do 1784 roku, „Studia Muzealne” 2018, Zeszyt XXIII, s.45
[2] M. W. Łukasiewicz, Strażnica Ostrów i miasto Żerków: obrazek z dziejów przeszłości naszej, Poznań 1891 s.50
[3] Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom XIV, pod. red., B. Chlebowskiego, J. Krzywickiego, Warszawa 1895, s.782
[4] I. Wawroska, Jakob Steinhardt: Żyd z Żerkowa i jego metryka [w:] Ochrona kultury kulturowego, intertemporalność, archiwum pamięci, red. S. Kowalskiej, Poznań-Kalisz 2018, s. 18-19, 20, 24
[5] K. Rzepecki, Ubytek Żydów w Księstwie Poznańskim. Odbitka z „Dziennika Poznańskiego”, Poznań 1912, s. 7-8
[6] P. Żak, Tablica upamiętniająca Jakoba Steinhardta w Żerkowie, „Kronika Wielkopolski”, 2017, nr 3, s. 126
[7] I. Wawroska, Jakob Steinhardt: Żyd z Żerkowa i jego metryka, s.38
[8] T. Sztyma-Knasiecka, Przyczynek do problematyki mecenatu kulturalnego poznańskich Żydów. Życie i twórczość Jakoba Steinhardta (1887-1968), „Kronika Miasta Poznania” 2006, nr 3, s. 253
[9] P. Żak, Tablica upamiętniająca Jakoba Steinhardta w Żerkowie, s. 127
[10] A. Kostołowski, Jakob Steinhardt (1887-1968). Malarz i grafik z Żerkowa, Żerków 2017, s. 2-3.
[11] Tamże, s. 10- 11
[12] Cyt. za: M. Stolarska-Fronia, Rewolucyjna młodzież ze Wschodu i berlińscy Patetycy: związki między ideologią grupy Jung Idysz a grupą Die Pathetiker, „Pamiętnik Sztuk Pięknych” 2018, nr 13, s. 75
[13] M. Czekanowska-Gutman, Wizualizacja losu ofiar żydowskich po pogromie. Pieta w twórczości artystów żydowskich z Europy Środkowo-Wschodniej [w] Pogromy Żydów na ziemiach polskich w XIX i XX wieku. Tom I. Literatura i Sztuka, pod red., S. Buryły, Warszawa 2018, s. 284
[14] M. Czekanowska-Gutman, Pietà in Jacob Steinhardt‘s Early Oeuvre, „Images. A Journal of Jewish Art and Visual Culture”, 2017, tom 10, s. 86
[15]Jakob’s dream: Steinhardt in prints, drawings, and paintings, ed. R. Sorek, english translation S. Schneiderman, Jerusalem 2010, s. 122
[16] Cyt. za: K. Szerle, Jakob Steinhardt. Wielki artysta z Żerkowa, Żerków 2017, s. 9.
[17] A. Kostołowski, Jakob Steinhardt (1887-1968). Malarz i grafik z Żerkowa, Żerków 2017, s. 3
[18] A. Kostołowski, Szwajcaria Żerkowska oczami artystów i pisarzy, Żerków 2012, s. 23-26
[19] Żydowska Wystawa Sztuki. Katalog IV-ey Wystawy Obrazów i Rzeźb, kwiecień-maj 1922, Warszawa 1922, s. 7
[20] [zachowano pisownię oryginalną]
[21] OTWARTA ZOSTAŁA, „Nasz Kurjer” 1922 nr 102 (z kwietnia), s.4
[22] Cyt. za: J. Centnerszwer, Z żydowskiej wystawy sztuki. CZWARTA ZBIOROWA WYSTAWA, „Nasz Kurjer” 1922 nr 110 (z kwietnia), s. 6
[23] A. Kostołowski, Szwajcaria Żerkowska oczami artystów i pisarzy, Żerków 2012, s. 22
[24] Patrz szerzej: P. Śpiewak, Żydokomuna: interpretacje historyczne, Warszawa 2012
[25] Cyt. za: K. Szerle, Jakob Steinhardt. Wielki artysta z Żerkowa, Żerków 2017, s. 13
[26]A. Kostołowski, Jakob Steinhardt (1887-1968). Malarz i grafik z Żerkowa, Żerków 2017, s. 26
[27] Wybuch w 1939 r. II wojny światowej, a w związku z tym zagłada europejskich Żydów dotknęła rodzinę Jakoba. Jego matka zmarła 8 października 1942 r. w getcie w Terezinie . W październiku 1944 r. Hertha trafiła do niemieckiego obozu zagłady w Auschwitz . Z kolei Fritz, będący osobą niepełnosprawną stał się ofiarą niemieckiego faszyzmu. Najprawdopodobniej został wysłany do getta w Warszawie gdzie zginął lub został później zamordowany w niemieckim obozie pracy w Trawnikach na początku listopada 1943 r. I. Wawroska, Jakob Steinhardt: Żyd z Żerkowa i jego metryka, s. 48, 49-50.
[28] Jakob’s dream: Steinhardt in prints, drawings, and paintings, ed. R. Sorek, english translation S. Schneiderman, Jerusalem 2010, s. 119
[29] A. Kostołowski, Jakob Steinhardt (1887-1968). Malarz i grafik z Żerkowa, Żerków 2017, s. 22, 24, 27
[30] K. Szerle, Jakob Steinhardt. Wielki artysta z Żerkowa, Żerków 2017, s. 15
[31] Cyt. za Tamże, s. 2
[32] I. Wawroska, Jakob Steinhardt: Żyd z Żerkowa i jego metryka, s. 46